“Wat deze vondst spannend maakt, is dat ze volgens ons nog maar het topje van de ijsberg is”, zegt Robert Stein van de University of Maryland. Zijn team heeft een zwervend superzwaar zwart gat opgespoord op meer dan 30.000 lichtjaar van het centrum van zijn sterrenstelsel. Het donkere object werd niet rechtstreeks gezien: een lichtflits ontstond toen het een ster verorberde. Die gebeurtenis, TDE 2025abcr, is de verst van een galactisch centrum waargenomen getijdenverstoringsgebeurtenis tot nu toe. Vervolgwaarnemingen met meerdere telescopen bevestigden de aard van de uitbarsting.
- Het zwarte gat bevindt zich meer dan 30.000 lichtjaar van het centrum van zijn sterrenstelsel.
- Een algoritme herkende de lichtflits in gegevens van de Zwicky Transient Facility in Californië.
- Het licht van de verorberde ster belemmert voorlopig onderzoek naar de omgeving van het zwarte gat.
Een ster maakte het onzichtbare zwarte gat zichtbaar
Zwarte gaten zenden zelf geen licht uit en zijn daardoor moeilijk rechtstreeks te vinden. Dit exemplaar werd zichtbaar doordat een ster er te dicht bij kwam en werd verscheurd. Zo’n kosmische gebeurtenis wordt een tidal disruption event of TDE genoemd: materiaal van de ster wordt verhit en veroorzaakt een waarneembare lichtuitbarsting.
Een machinelearningalgoritme trof de mogelijke TDE aan in waarnemingen van de Zwicky Transient Facility, een project in Californië dat de hemel controleert op tijdelijke lichtverschijnselen. Daarna richtten de onderzoekers verschillende andere telescopen op de bron.
De afstand tot het galactische centrum maakt TDE 2025abcr uitzonderlijk: het zwarte gat ligt verder naar buiten dan alle eerder waargenomen gebeurtenissen van dit type.
Ter vergelijking: het zonnestelsel bevindt zich ongeveer 26.000 lichtjaar van het centrum van de Melkweg. Rond eerdere TDE’s buiten een galactisch centrum zagen astronomen soms een klein verschil met de kernpositie, of een dwergstelsel dat met een groter sterrenstelsel samensmolt. Hier ontbreekt zo’n duidelijke omgeving. “Voor zover we kunnen zien, is dit gewoon een leeg stuk hemel”, aldus Stein.
Zwervende zwarte gaten bewaren sporen van botsingen
In het centrum van iedere massieve Melkweg die astronomen hebben waargenomen, bevindt zich een superzwaar zwart gat. Zulke objecten kunnen echter uit hun centrale positie raken wanneer sterrenstelsels samensmelten en een van hun zwarte gaten wordt weggeslingerd.
Daarom gaat de betekenis van deze ontdekking verder dan één ongewoon object. Het aantal zwervende superzware zwarte gaten kan informatie bevatten over eerdere fusies van sterrenstelsels. Dit betekent dat een grotere inventaris astronomen mogelijk in staat stelt om beter te achterhalen hoe sterrenstelsels in de loop van de tijd zijn gevormd en veranderd.
Stein verwacht dat nieuwe zoekprogramma’s meer van zulke objecten zullen vinden. De Legacy Survey of Space and Time van het Vera Rubin Observatory in Chili is begonnen en zal volgens hem de komende jaren mogelijk honderden extra exemplaren opsporen. Zulke hemelonderzoeken zoeken voortdurend naar plotselinge lichtflitsen die een verder onzichtbaar zwart gat kunnen verraden.
Fel licht verhult voorlopig de directe omgeving
Over TDE 2025abcr zelf blijven nog vragen bestaan. Het licht van de verscheurde ster is momenteel te fel om goed te zien wat zich rond het zwarte gat bevindt. Sommige getijdenverstoringsgebeurtenissen kunnen volgens Stein jarenlang aanhouden. “We moeten dus mogelijk lang wachten voordat we kunnen blootleggen wat hier werkelijk aan de hand is.”
De waarschijnlijkste verklaring is dat een kleine groep sterren door de zwaartekracht aan het zwarte gat gebonden is. Een ster uit die groep zou vervolgens naar binnen zijn gevallen. Dat scenario kan pas worden getoetst wanneer de uitbarsting voldoende is afgezwakt.
Voor de zon ziet Stein geen vergelijkbaar gevaar: omdat die niet tot zo’n sterrencluster behoort, acht hij het “zeer, zeer onwaarschijnlijk” dat onze ster hetzelfde overkomt.
Denkt u dat grootschalige hemelonderzoeken vooral moeten zoeken naar zulke zeldzame objecten, of juist naar verschijnselen dichter bij ons zonnestelsel? Deel uw visie.
