Kristin Gribble is als associate scientist verbonden aan het Bay Paul Center van het Marine Biological Laboratory en onderzoekt hoe de leeftijd van een moeder doorwerkt in haar nakomelingen. Haar laboratorium gebruikt daarvoor raderdiertjes: kleine waterdieren die zich snel voortplanten en daardoor geschikt zijn om meerdere generaties te volgen. Nieuw onderzoek uit haar groep wijst erop dat zulke maternale leeftijdseffecten niet noodzakelijk voortkomen uit een opeenstapeling van DNA-mutaties of cellulaire schade. De resultaten passen eerder bij een epigenetisch mechanisme dat bepaalt welke genen actief zijn.
- Het onderzoek volgde twee verschillende genotypen van dezelfde soort raderdiertje.
- De leeftijdseffecten namen niet met iedere generatie toe en konden binnen één generatie snel verdwijnen.
- Het laboratorium onderzoekt nu of veranderingen aan histonen de overdracht verklaren.
- De studie verscheen in 2026 in The American Naturalist.
Snelle omkeerbaarheid wijst weg van DNA-schade
De studie werd in Gribbles laboratorium uitgevoerd door postdoctoraal onderzoeker Alyssa Liguori, die inmiddels assistent-professor is aan SUNY New Paltz. Zij bestudeerde twee genetische varianten binnen dezelfde soort raderdiertje.
Als schade of mutaties zich geleidelijk over generaties zouden opstapelen, ligt het voor de hand dat maternale leeftijdseffecten steeds sterker worden. Dat patroon zagen de onderzoekers niet. De effecten konden juist in één generatie snel worden omgekeerd.
Die omkeerbaarheid maakt een blijvende verandering van de DNA-code minder waarschijnlijk en brengt de regulering van genen nadrukkelijker in beeld.
Bij epigenetische processen verandert de DNA-volgorde zelf niet. In plaats daarvan wordt beïnvloed hoe sterk een gen wordt afgelezen. Het team kijkt specifiek naar modificaties van histonen, eiwitten waaromheen DNA is verpakt. Zulke veranderingen kunnen genen activeren of juist uitschakelen. Of histonmodificaties de waargenomen maternale leeftijdseffecten daadwerkelijk veroorzaken, wordt nog onderzocht.
Gribble overweegt daarnaast een mogelijke rol voor mitochondriaal DNA. Dat erfelijke materiaal wordt doorgaans via de moeder doorgegeven en zou volgens haar mogelijk informatie over de leeftijd van de moeder kunnen overbrengen. De bron meldt geen bewijs dat dit mechanisme al is aangetoond.
Genetische verschillen kunnen de uitkomst veranderen
Maternale leeftijdseffecten komen volgens Gribble voor bij uiteenlopende levensvormen, van ongewervelden tot mensen en andere zoogdieren. Ze kunnen fysieke en gedragskenmerken van de volgende generatie beïnvloeden en zijn bij een hogere moederleeftijd meestal negatief.
Toch hoeft het effect niet voor ieder genotype gelijk te zijn. In een van de onderzochte stammen leefden nakomelingen van oudere moeders juist langer. Dat wijst volgens Gribble op de mogelijkheid dat bepaalde genetische varianten bescherming bieden tegen negatieve effecten van een hogere moederleeftijd.
Dit betekent dat de leeftijd van de moeder mogelijk niet als een losstaande factor kan worden bekeken: ook de genetische achtergrond van de nakomelingen kan bepalen hoe het effect uitpakt.
Raderdiertjes geven nog geen antwoord voor mensen
Een open vraag is waarom ongunstige maternale leeftijdseffecten door natuurlijke selectie niet zijn verdwenen. Nakomelingen van oudere moeders leven vaak korter, planten zich minder voort en zijn evolutionair minder fit. Gribble vermoedt dat de selectiedruk op latere leeftijd afneemt. Bij raderdiertjes vindt een groot deel van de voortplanting vroeg in het leven plaats, waardoor er minder evolutionaire druk zou zijn op de kwaliteit van nakomelingen die later worden geboren.
Het onderzoek bij raderdiertjes kan helpen om mogelijke biologische routes af te bakenen, maar toont niet aan dat histonmodificaties bij mensen hetzelfde doen. Voor menselijke gezondheid zou bevestiging van zo’n mechanisme betekenen dat niet alleen iemands eigen genoom relevant is, maar mogelijk ook biologische informatie uit eerdere generaties. Dat blijft vooralsnog een onderzoeksvraag en geen basis voor medisch advies.
Het artikel van Liguori en haar collega’s draagt de titel Transgenerational and Intergenerational Maternal Age Effects Exhibit Complex, Genotype-Specific Patterns of Inheritance en verscheen in The American Naturalist.
Denkt u dat onderzoek met eenvoudige organismen voldoende aanknopingspunten kan bieden voor vervolgonderzoek naar maternale leeftijdseffecten bij mensen?
