Hoe ontstaat het deel van het oog waarmee we letters lezen en gezichten herkennen? Onderzoekers van Johns Hopkins University hebben met gekweekt menselijk netvliesweefsel aanwijzingen gevonden dat een afgeleide van vitamine A en schildklierhormonen daarbij samenwerken. Hun onderzoek, beschreven in Proceedings of the National Academy of Sciences, richt zich op de ontwikkeling vóór de geboorte. Lichtgevoelige cellen die aanvankelijk blauw licht waarnemen, lijken te veranderen in cellen voor rood en groen licht. Dat helpt verklaren hoe de foveola ontstaat: het kleine gebied midden in het netvlies waarmee we het scherpst zien.
- De onderzoekers volgden gedurende meerdere maanden miniatuurversies van menselijk netvliesweefsel in het laboratorium.
- De afbraak van retinoïnezuur, een afgeleide van vitamine A, beperkt volgens de studie de vorming van blauwe kegeltjes in het centrale netvlies.
- Schildklierhormonen lijken resterende blauwe kegeltjes te helpen veranderen in rode en groene kegeltjes.
- De bevindingen tonen niet aan dat vitamine A-supplementen het scherpe zicht van volwassenen verbeteren.
Het centrum van het netvlies krijgt een eigen celverdeling
Het netvlies zet licht om in signalen die de hersenen kunnen verwerken. Daarin zitten onder meer kegeltjes: lichtgevoelige cellen waarmee we bij daglicht zien en kleuren onderscheiden. Mensen hebben drie typen, doorgaans aangeduid als blauwe, groene en rode kegeltjes.
Die zijn niet overal hetzelfde verdeeld. In de foveola zitten rode en groene kegeltjes, maar geen blauwe. Juist die gespecialiseerde indeling is van belang voor het onderscheiden van fijne details. De onderzoekers wilden achterhalen hoe dat patroon tijdens de ontwikkeling ontstaat.
Daarvoor gebruikten zij organoïden: kleine, uit foetale cellen gekweekte weefselstructuren die belangrijke kenmerken van een zich ontwikkelend menselijk netvlies nabootsen. Zulke modellen zijn geen volledige ogen, maar maken het mogelijk processen te volgen die tijdens een zwangerschap moeilijk rechtstreeks te bestuderen zijn.
Twee chemische signalen lijken het patroon te sturen
Volgens het onderzoek zijn in week 10 tot en met 12 van de foetale ontwikkeling aanvankelijk enkele blauwe kegeltjes aanwezig in de foveola. Tegen week 14 lijken die te zijn veranderd in rode en groene kegeltjes.
De studie wijst op twee samenwerkende processen. De afbraak van retinoïnezuur beperkt eerst de vorming van blauwe kegeltjes in het centrale gebied. Vervolgens lijken schildklierhormonen de overgebleven blauwe kegeltjes aan te zetten tot verandering.
Het onderzoek wijst er dus op dat niet alleen de aanmaak van celtypen telt, maar ook een mogelijke verandering van hun identiteit tijdens de ontwikkeling.
Dat biedt een andere verklaring voor de inrichting van het centrale netvlies en stelt volgens de onderzoekers een ongeveer dertig jaar oude wetenschappelijke verklaring ter discussie.
Van ontwikkelingsmodel naar behandeling is nog een stap
Onderzoeksleider Robert J. Johnston Jr. hoopt uiteindelijk weefsel te kunnen kweken en transplanteren om zicht te herstellen. De bevindingen kunnen volgens de onderzoekers bijdragen aan onderzoek naar onder meer maculadegeneratie en glaucoom.
Voor patiënten betekent dit vooralsnog een beter onderzoeksmodel, geen beschikbare behandeling. Begrijpen hoe netvliesweefsel ontstaat, is immers iets anders dan aantonen dat gekweekt weefsel in een bestaand oog het zicht kan herstellen.
De rol van vitamine A vóór de geboorte is evenmin bewijs dat extra vitamine A het zicht van volwassenen verbetert.































